Vasiyetname ile Atanan Mirasçının Yasal Mirasçılarla İlişkisi ve Saklı Pay Sınırı

I. Giriş

Bir kimse, vasiyetname veya miras sözleşmesiyle terekesinin tamamını ya da belirli bir oranını, yasal mirasçısı olan veya olmayan birine bırakabilir. Bu işleme "mirasçı atama (nasbı)", bu şekilde mirasçılık sıfatı kazanan kişiye ise "atanmış (mansup) mirasçı" denir. Ancak atanmış mirasçının konumu, uygulamada sıkça karıştırılan iki soruyu beraberinde getirir: atanmış mirasçı, yasal mirasçıların yerini tamamen alır mı; ve bu atama, saklı paylı mirasçıların haklarını ne ölçüde sınırlayabilir? Bu makale, atanmış mirasçı ile yasal mirasçı arasındaki ilişkiyi ve saklı pay sınırını güncel Yargıtay kararları ışığında ele almaktadır.

II. Yasal Çerçeve

TMK m.516/2'ye göre, bir kimsenin mirasın tamamını ya da belirli bir oranını almasını içeren her tasarruf mirasçı ataması sayılır. TMK m.598, mirasçılık belgesi konusunda iki ayrı rejim öngörür: birinci fıkra yasal mirasçılara, ikinci fıkra ise atanmış mirasçılara ve vasiyet alacaklılarına ayrı ayrı belge verilmesini düzenler. TMK m.599 ise atanmış mirasçıların da, tıpkı yasal mirasçılar gibi, mirası miras bırakanın ölümüyle kendiliğinden (külli halefiyet yoluyla) kazandığını hükme bağlar.

III. Atanmış Mirasçı da Külli Halef Sayılır

Yargıtay 7. Hukuk Dairesi, mirasçı olarak atanan kişinin murisin külli halefi olduğunu, miras açılmakla yasal mirasçı gibi terekenin tümünün ya da belli bir payının sahibi olacağını açıkça vurgulamıştır. Bu nedenle mirasçı olarak atanan kimseye karşı açılan bir tenkis davasının kabulü hâlinde, davacıların saklı payları oranında tenkise karar vermek yeterlidir; ayrıca terekenin yeniden paylaştırılmasına gerek yoktur¹.

IV. Ama Yasal Mirasçılığı Ortadan Kaldırmaz

Atanmış mirasçının külli halef sayılması, yasal mirasçılık sıfatını geçersiz kılmaz. Yargıtay 7. Hukuk Dairesi, TMK m.598 uyarınca atanmış mirasçılığın, yasal mirasçılığı ortadan kaldıran bir neden olmadığını; atanmış mirasçılık belgesi verilmesinin yasal mirasçılığın önüne geçemeyeceğini belirtmiştir². Bu ilkenin somut bir uzantısı, "zincirleme" miras durumlarında ortaya çıkar: bir olayda, murisin torunu (aynı zamanda kendisi de sonradan vefat eden bir ara muris), kendi payına düşecek mirası üçüncü bir kişiye vasiyetle bırakmıştır. Yargıtay, bu şekilde atanmış mirasçı olan kişinin, asıl murisin (büyükbabanın) yasal mirasçıları arasında gösterilmesini gerektirmediğini; atanmış mirasçının hakkını, veraset ilamı değil ayrı bir vasiyetnamenin tenfizi davası yoluyla arayabileceğini hükme bağlamıştır³.

V. Hem Yasal Hem Atanmış Mirasçı Olmak

Bir kişi aynı anda hem yasal hem de atanmış mirasçı sıfatını taşıyabilir — örneğin miras bırakan, zaten yasal mirasçısı olan çocuğuna ayrıca vasiyetle ek bir pay bırakmışsa. Bu durumda mahkemenin ne tür bir belge vereceği tartışmalı bir konuydu. Yargıtay 14. Hukuk Dairesi'nin, ilk derece mahkemesinin direnmesi üzerine Hukuk Genel Kurulu sürecinden geçen bir kararında, hem yasal hem atanmış mirasçı olan kişilere, yalnızca vasiyet alacaklısı olduklarını gösteren bir belgeyle yetinilmeyip, iki sıfatlarına göre ayrı ayrı mirasçılık belgesi verilmesi gerektiği ilkesi benimsenmiştir⁴.

VI. Mirasçı Atama mı, Belirli Mal Vasiyeti mi? Kritik Ayrım

Uygulamada en sık karışan iki kavram, "mirasçı atama" ile "belirli (muayyen) mal bırakma vasiyeti"dir. Yargıtay 14. Hukuk Dairesi ve 8. Hukuk Dairesi, bu ayrımın önemini şu ilkeyle özetlemiştir: mirasçılık kanundan doğuyorsa yasal mirasçılıktır; miras bırakan ölüme bağlı bir tasarrufla terekenin tamamını veya belli bir oranını bir kişiye bırakmışsa bu mirasçı atamasıdır ve o kişi "atanmış mirasçı" sıfatı kazanır; ancak miras bırakan belirli bir malı, kişiyi mirasçı atamaksızın kazandırma yoluyla bırakmışsa, bu yalnızca bir "belirli mal bırakma vasiyeti"dir ve lehine vasiyet edilen kişi "vasiyet alacaklısı" sayılır — vasiyet alacaklısının mirasçılık belgesi isteme hakkı yoktur⁵⁶. Bu ayrımın pratik sonucu tenkis hesabında da görülür: Yargıtay 3. Hukuk Dairesi, TMK m.564'ün (bölünemeyen belirli mal vasiyetinde vasiyet alacaklısının seçimlik hakları) yalnızca belirli mal vasiyetinde uygulanabileceğini, mirasçı atamasına ilişkin bir tasarrufun tenkisinde bu maddenin uygulama alanı bulamayacağını, çünkü atanmış mirasçının kendisinin murisin külli halefi olduğunu vurgulamıştır⁷.

VII. Saklı Pay Sınırı: Atanmış Mirasçıya Karşı Tenkis Davası

Mirasçı atama serbestisi, saklı paylı mirasçıların haklarıyla sınırlıdır. TMK m.560-562'ye göre tenkis davası, miras bırakanın saklı payları zedeleyen tasarruflarını yasal sınıra çeken, yenilik doğurucu (inşai) bir davadır. Yargıtay 3. Hukuk Dairesi, saklı payı ihlal edilen mirasçının bu hakkını bağımsız bir dava yoluyla ileri sürebileceği gibi, kendisine karşı açılan başka bir davada def'i olarak da kullanabileceğini; ancak tenkis davasının bir eda davası olmadığını, saklı paya isabet eden kısmın teslimi için ayrıca dava açılması gerektiğini belirtmiştir⁸. Yargıtay 7. Hukuk Dairesi ise, mirasçı atamasına ilişkin bir tasarrufun da tıpkı belirli mal vasiyeti gibi mutlak surette tenkise tabi olduğunu; atanmış mirasçıya karşı açılan tenkis davasının kabulü hâlinde davacıların saklı payları oranında tenkise hükmetmenin yeterli olduğunu tekrar vurgulamıştır⁹.

VIII. Saklı Paylı Mirasçı Kimdir? 2007 Değişikliğinin Etkisi

Tenkis davası açabilmek için davacının saklı paylı mirasçı sıfatını taşıması şarttır. Bu noktada 2007 yılında yapılan yasal değişiklik önemli bir sınır çizmiştir: Yargıtay 16. Hukuk Dairesi'nin incelediği bir olayda, miras bırakanın kardeşi, kendisine vasiyetle mirasçı atanan kişiye karşı tenkis davası açmıştır; ancak miras bırakanın ölüm tarihi itibarıyla, kardeşleri saklı paylı mirasçı sayan eski TMK m.506/3 hükmü 5650 sayılı Kanun'la yürürlükten kaldırılmış olduğundan, kardeşin artık tenkis davası açma hakkı bulunmadığına hükmedilmiştir¹⁰. Bu karar, mirasçılık ve tenkis hakkının, miras bırakanın ölüm tarihinde yürürlükte olan hükümlere göre belirlendiğini somut biçimde göstermektedir.

IX. Vasiyet Alacaklısının Farklı Konumu: Cüzi Halef

Atanmış mirasçının aksine, belirli mal bırakma vasiyetinin alacaklısı miras bırakanın külli değil cüzi halefidir. Yargıtay 7. Hukuk Dairesi, TMK m.600 uyarınca vasiyet alacaklısının, yasal veya atanmış mirasçılara karşı yalnızca kişisel bir istem hakkına (vasiyetin yerine getirilmesini/tenfizini talep hakkına) sahip olduğunu; mirasa taşınmazın veya diğer malvarlığı unsurlarının doğrudan sahibi olmadığını belirtmiştir. Bu nedenle vasiyet alacaklısı, mirasçılık belgesi değil, tenfiz davası yoluyla hakkını arayabilir¹¹.

Sonuç

Vasiyetname ile mirasçı atama, miras bırakana geniş bir tasarruf serbestisi tanır; atanan kişi yasal mirasçı gibi külli halef sayılır ve miras açılmakla terekeyi doğrudan kazanır. Ancak bu serbesti üç sınırla çevrilidir: birincisi, atanmış mirasçılık mevcut yasal mirasçılığı geçersiz kılmaz — ikisi bir arada var olabilir ve gerektiğinde ayrı ayrı belgelendirilir; ikincisi, mirasçı atama ile belirli mal bırakma vasiyeti farklı hukuki rejimlere tabidir ve bu ayrım hem mirasçılık belgesi hem tenkis hesabı bakımından belirleyicidir; üçüncüsü ve en önemlisi, atama saklı paylı mirasçıların haklarını aşamaz — aşarsa, mutlak surette tenkise tabi olur. Uygulayıcılar için pratik sonuç, bir vasiyetname değerlendirilirken önce "mirasçı atama mı, belirli mal vasiyeti mi" sorusunun, ardından "saklı pay ihlal edilmiş mi" sorusunun sırasıyla yanıtlanması gerektiğidir.