Kasten Öldürmeye Teşebbüs mü, Kasten Yaralama mı? Kastın Belirlenmesinde Yargıtay Ölçütleri

I. Giriş: Aynı Darbe, İki Farklı Suç

Bir bıçak darbesi, bir el ateş ya da birkaç yumruk… Aynı görünen fiil, kimi zaman kasten öldürmeye teşebbüs (TCK m.81/35), kimi zaman ise kasten yaralama (TCK m.86) olarak nitelendirilir. İki suç arasındaki ceza uçurumu büyüktür: öldürmeye teşebbüste fail, müebbet hapsin teşebbüs indirimiyle on yılları bulan cezalarla karşılaşırken; yaralamada ceza birkaç yıla iner. Oysa eylemin dış görünüşü çoğu zaman aynıdır — gerçek fark, failin kastında gizlidir.¹

Kast, failin iç dünyasına ait olduğundan doğrudan gözlemlenemez; öyle ki kavramın doktrinde üzerinde tam uzlaşılmış bir tanımı dahi yoktur.² Bu nedenle Yargıtay Ceza Genel Kurulu (CGK), kastı failin dışa yansıyan davranışlarından — olay öncesi, sırası ve sonrasındaki hareketlerinden — çıkaran istikrarlı bir ölçütler dizisi geliştirmiştir. Bu makale, önce söz konusu ölçütleri tanıtmakta; ardından on güncel CGK kararını olay bazlı inceleyerek terazinin hangi olguda hangi yöne döndüğünü göstermektedir.

II. Yasal Çerçeve

1. Kast ve Türleri (TCK m.21)

TCK m.21 uyarınca suçun oluşması kastın varlığına bağlıdır; kast, kanuni tanımdaki unsurların bilerek ve istenerek gerçekleştirilmesidir. Öldürme kastı, failin ölümü doğrudan amaçladığı doğrudan kast biçiminde olabileceği gibi, ölümü öngörüp kabullendiği olası kast biçiminde de ortaya çıkabilir.³ Belirleyici olan, meydana gelen sonuç (ölüm ya da yaralama) değil, fail iradesinin neye yöneldiğidir.

2. Suça Teşebbüs (TCK m.35)

Fail, işlemeyi kastettiği suçu elverişli hareketlerle doğrudan doğruya icraya başlayıp da elinde olmayan nedenlerle tamamlayamazsa teşebbüsten sorumlu tutulur. Burada kilit nokta, icra hareketlerinin hangi suça yönelik başladığıdır; hazırlık hareketi ile icra hareketinin ayrılması ceza hukukunun klasik ve güncelliğini koruyan sorunlarındandır.⁴ Ölüm gerçekleşmemiş ve failin kastı öldürmeye yönelik kabul edilmişse, eylem “öldürmeye teşebbüs” olarak nitelenir.

3. Öldürme, Yaralama ve “Yaralama Sonucu Ölüm” (TCK m.81, 86, 87)

Kasten öldürme (m.81) bir insanın kasten öldürülmesini;⁵ kasten yaralama (m.86) ise başkasının vücuduna acı verilmesini veya sağlığının bozulmasını cezalandırır.⁶ Aradaki kritik üçüncü ihtimal şudur: fail yaralama kastıyla hareket etmiş, ancak sonuçta ölüm meydana gelmişse, eylem kasten yaralama sonucu ölüme neden olma (m.87/4) olarak nitelenir. Bu kategori, “öldürme kastı yok ama ölüm var” hâllerinin karşılığıdır ve aşağıdaki kararlarda belirleyici rol oynar.

III. Kastın Belirlenmesinde Yargıtay Ölçütleri

CGK, kasten öldürmeye teşebbüs ile kasten yaralama arasındaki sınırı çizerken kararlarında neredeyse birebir tekrarlanan bir ölçütler kataloğuna dayanır; bu kıstaslar doktrince de benimsenmiştir.⁷ Önemle vurgulanmalıdır ki bu ölçütlerin hiçbiri tek başına belirleyici değildir; her olayın kendine özgü koşullarında birlikte tartılır.

1. Fail ile Mağdur Arasındaki Husumet

Taraflar arasında öldürmeyi gerektirecek boyutta bir husumetin bulunup bulunmadığı, kastın yönünü gösteren ilk işarettir.⁸ Ciddi bir husumetin yokluğu çoğu zaman yaralama kastı lehine yorumlanır.

2. Kullanılan Aletin Niteliği ve Elverişliliği

Aletin öldürmeye elverişli olup olmadığı (ateşli silah, kesici-delici alet vb.) en güçlü ölçütlerdendir.⁹ Elverişsiz bir araç, çok sayıda darbeyi dahi gölgede bırakabilir.

3. Darbe Sayısı ve Şiddeti

Darbelerin adedi ve şiddeti failin kararlılığını yansıtır. Ne var ki darbe sayısı tek başına yeterli değildir; darbelerin etkisiyle — yani hayati tehlike doğurup doğurmadığıyla — birlikte değerlendirilir.

4. Hedef Alınan Bölge ve Hayati Tehlike

Darbelerin hayati bölgelere (baş, göğüs, karın, kalp) yönelmesi ve mağdurun yaşamsal tehlike geçirmesi, öldürme kastının en kuvvetli göstergelerindendir.¹⁰

5. Hedef Seçme İmkânı

Failin öldürücü bölgeyi hedefleme imkânı varken bunu yapıp yapmadığı belirleyicidir: imkân varken bilinçli biçimde ölümcül olmayan bölgeyi seçmesi, yaralama lehine değerlendirilebilir.

6. Eyleme Kendiliğinden mi, Engelle mi Son Verildiği

Çoğu olayda terazinin kefesini belirleyen ölçüt budur: fail saldırısını kendi iradesiyle mi sonlandırmış, yoksa engel bir nedenle mi (araya girilmesi, yakalanma, mağdurun kaçması) durmuştur? Engel hâl öldürmeye teşebbüse, gönüllü duruş ise yaralamaya işaret eder.

IV. On Kararda Olay Bazlı Değerlendirme

Aşağıdaki kararlar, aynı ölçütlerin farklı olgu desenlerinde nasıl uygulandığını ve sınırın ne kadar ince olduğunu göstermektedir.

A. Öldürmeye Teşebbüs Kabul Edilen Olaylar

Motosiklet kavgası — bıçakla beş darbe. Kahvehanede motosiklet isteğinin reddiyle başlayan kavgada sanık, bıçakla mağdurun göğüs ve karın bölgesine beş darbe vurmuş; bir darbe karaciğeri keserek yaşamsal tehlike doğurmuştur. CGK, hayati bölgenin hedeflenmesini ve sanığın eylemine kendiliğinden değil, çevredekilerin müdahalesi (engel hâl) üzerine son vermesini esas alıp kastı öldürmeye yönelik kabul etmiştir.¹¹

Av tüfeğiyle ablaya ateş. İcra haczine öfkelenen sanık, av tüfeğiyle ablasının evine gidip “seni öldüreceğim” demiş ve balkona kaçan mağdurun bacağına yakın mesafeden üç el ateş etmiştir. Başsavcılık, öldürücü bölge yerine bacağın hedeflenmesini ve atışa devam edilebilecekken durulmasını yaralama lehine değerlendirmişse de; CGK çoğunluğu, ölüm tehdidi içeren sözleri, av tüfeğinin yakın mesafede damar-sinir paketini parçalayıp ölüm doğurabilme potansiyelini ve sanığın “sonuç aldığını düşünerek” ayrılmasını esas alarak öldürmeye teşebbüs sonucuna varmıştır. Karar oyçokluğuyla alınmıştır — sınırın inceliğini gösterir.¹²

Pompalı tüfekle kardeşe çok sayıda atış. İhale anlaşmazlığında sanık, kardeşine etkili mesafeden pompalı tüfekle çok sayıda atış yapmış; saçmalar kola isabet ederek kemik kırığına yol açmış, ancak hayati tehlike doğmamıştır. Buna rağmen CGK, atış sayısını, mesafeyi ve öldürücü silahın niteliğini bütün hâlinde değerlendirerek kastı öldürmeye yönelik saymıştır. Bu karar, hayati tehlikenin yokluğunun tek başına yaralama sonucunu doğurmadığını göstermesi bakımından öğreticidir.¹³

Tarla/su anlaşmazlığı — önceden alınan bıçak. Sanık, yanına önceden aldığı bıçakla mağdurun göğüs ve karnına üç hamlede bulunmuş; dalak yaralanması ve pnömotoraks yaşamsal tehlike doğurmuştur. Sanık saldırısını ısrarla sürdürürken tanıkların müdahalesi ve mağdurun iş makinesiyle uzaklaştırılması üzerine durmuştur. Silahın önceden temin edilmesi (kastın yoğunluğu) ile engel hâlin birlikte değerlendirilmesi sonucu eylem oybirliğiyle öldürmeye teşebbüs sayılmıştır.¹⁴

B. Kasten Yaralama Kabul Edilen Olaylar

Kontrol kalemiyle beş darbe. Yol açma anlaşmazlığında sanık, işi gereği üzerinde taşıdığı kontrol kalemiyle (yalnız ucu metal, gövdesi plastik) mağdura beş darbe vurmuş; darbelerin hiçbiri tek tek veya birlikte hayati tehlike doğurmamıştır. CGK; aletin öldürmeye elverişsizliğini, yaralanmanın hafifliğini ve öldürmeyi gerektirecek husumetin yokluğunu birlikte değerlendirerek — çok sayıda darbeye rağmen — kastı yaralamaya yönelik kabul etmiş, Bölge Adliye Mahkemesi'nin direnme gerekçesini isabetli bulmuştur.¹⁵

Eğlence yerinde tek bıçak darbesi (m.87/4). Giriş ücreti tartışmasının ardından sanık, üstünü değiştirip bıçakla dönerek ayakta duran mağdurun karın bölgesine tek darbe vurmuştur. Hiçbir engel yokken saldırısını sürdürmeyip içeri girmesi ve çalışana 155'i arattırarak yardım sağlamaya çalışması belirleyici olmuştur: CGK, husumetin sınırlılığı ve sanığın kendiliğinden vazgeçip yardım çağırması karşısında kastı yaralamaya yönelik saymış; ölüm hastanede gerçekleştiğinden eylemi kasten yaralama sonucu ölüm (m.87/4) olarak nitelemiştir.¹⁶

C. Karma ve Sınır Olaylar

Tek olay, üç mağdur, bölünen kast. Aynı avluda yaşayan akrabalara av tüfeğiyle ateş eden sanığın kastı, CGK tarafından mağdur bazında ayrı ayrı belirlenmiştir: 26–28 metreden kuş saçmasıyla hafif/orta derecede yaralanan iki mağdur bakımından eylem kasten yaralama; 22 metreden baş bölgesi hedeflenerek göz kaybı ve hayati tehlike doğan mağdur bakımından ise öldürmeye teşebbüs sayılmıştır. Karar, kastın “bölünebileceğini” ve her mağdur için mesafe ile hedef bölgenin ayrı tartıldığını gösterir.¹⁷

Kalbe tek darbe — yardım çağırmaya rağmen öldürme. Nişanlısıyla ani bir tartışmada — mağdurun süpürge sapıyla vurup hakaret etmesinin ardından — sanık tek bıçak darbesiyle mağdurun kalbini (sol ventrikül) kesmiş, ölüm meydana gelmiştir. Sanığın tek darbeyle yetinmesi, yardım çağırıp hastaneye götürmesi yerel mahkemece yaralama lehine değerlendirilmişse de; CGK çoğunluğu, darbenin doğrudan kalbe yönelmesini esas alıp kastı öldürmeye yönelik saymıştır. Bu karar, bir önceki eğlence yeri olayıyla kıyaslandığında çarpıcıdır: her ikisinde de tek darbe ve yardım çağırma vardır; farkı yaratan, darbenin isabet ettiği bölgenin ölümcüllüğüdür.¹⁸

D. Vasıf Tartışmasının Usulü: Görev ve Savunma Hakkı

Dalak yaralanması — esasa girilmeden usulden bozma. Kavgada bıçakla üç darbe vurup dalağın alınmasına yol açan sanık bakımından Özel Daire öldürmeye teşebbüs, yerel mahkeme ise kavga/boğuşma ortamında bilinçli hedeflemenin şüpheli olduğu gerekçesiyle (şüpheden sanık yararlanır) yaralama demiştir. CGK, esasa girmeden, direnme oturumunda son sözün sanığa verilmemesini savunma hakkının kısıtlanması sayıp hükmü usulden bozmuştur — vasıf tartışması ne yönde olursa olsun usuli güvencelerin önceliğini gösterir.¹⁹

Kaçan mağdura arkadan ateş — görevli mahkeme. Kaçan mağdurlara tabancayla arkadan ateş edip bel bölgesinden (L-5) hayati tehlike doğuran sanığın eylemi, asliye ceza mahkemesince yaralama sayılmıştır. CGK, eylemin öldürmeye teşebbüs oluşturup oluşturmadığını belirleme görevinin üst dereceli ağır ceza mahkemesine ait olduğunu, asliye ceza mahkemesinin görevsizlik kararı vermesi gerektiğini belirterek hükmü bozmuştur. Vasıf tartışması, görevli mahkemenin doğru saptanmasıyla başlar.²⁰

V. Karşılaştırmalı Değerlendirme ve Sonuç

İncelenen kararlardan birkaç ilke süzülmektedir. Birincisi, hiçbir ölçüt tek başına sonucu tayin etmez; CGK her olayda kıstasları “olaysal olarak” birlikte tartar. İkincisi, en sık belirleyici olan ölçüt, faili eylemine nasıl son verdiğidir: araya girilmesi, yakalanma veya mağdurun kaçması gibi engel hâller öldürmeye teşebbüse; gönüllü vazgeçme ve yardım çağırma yaralamaya çeker. Üçüncüsü, aletin niteliği ile hayati tehlikenin varlığı, çok sayıda darbeyi bile dengeleyebilir — nitekim plastik gövdeli bir aletle beş darbe yaralama (B), öldürücü bir silahla hayati tehlike doğmadan yapılan atışlar ise öldürmeye teşebbüs (A) sayılabilmiştir.

Dördüncüsü ve en çarpıcısı: tek darbe + yardım çağırma deseni, darbe karın bölgesindeyse yaralamaya (m.87/4), doğrudan kalbe yönelmişse öldürmeye götürebilmektedir. Bu da gösteriyor ki sınır son derece incedir; nitekim incelenen kararların önemli bir kısmı oyçokluğuyla alınmış, aynı olgular farklı kurullarca farklı tartılabilmiştir.

Uygulayıcı için pratik sonuç nettir: kasten öldürmeye teşebbüs / kasten yaralama ayrımında savunma ya da iddia kurulurken yalnızca sonuca (ölüm/yaralanma) değil; husumetin derecesine, aletin elverişliliğine, hedef alınan bölgeye ve özellikle failin eylemini hangi nedenle sonlandırdığına dayanan bütüncül bir değerlendirme yapılmalıdır. Vasıf tartışmasının, görevli mahkemenin (ağır ceza) ve savunma hakkının (son söz) önünde geldiği usuli çerçeve de gözden kaçırılmamalıdır.