Dilekçedeki “Sair Deliller” İbaresi Yemini Kapsar mı? Yargıtay İBGK E.2015/2, K.2017/1

I. Mesele ve Kararın Kimliği

Uygulamada dava ve cevap dilekçeleri çoğunlukla delil listesini "tanık, bilirkişi, keşif ve sair deliller" ya da "her türlü yasal delil" gibi kalıp ifadelerle kapatır. Peki bu genel ibareler, ispat araçlarının en güçlülerinden biri olan yemin delilini de kapsar mı? Bir başka deyişle, dilekçesinde yalnızca "sair deliller" yazan taraf, sonradan karşı tarafa yemin teklif edebilir; hâkim de ispat yükü kendisinde olan tarafa "yemin teklif etme hakkınız var" diye hatırlatabilir mi?

1086 sayılı (mülga) HUMK döneminde "sair deliller" ibaresinin yemini de kapsadığı kabul edilirdi. Ancak 6100 sayılı HMK'nın getirdiği somutlaştırma külfeti karşısında uygulama ikiye bölünmüş; aykırılık içtihadı birleştirme yoluyla Yargıtay'a taşınmıştır.

Yargıtay İçtihatları Birleştirme Hukuk Genel Kurulu, 3.3.2017 tarihli (E.2015/2, K.2017/1) kararıyla — önsorun ve esas bakımından üçte ikiyi aşan oy çokluğuyla — şu sonuca varmıştır: HMK'nın yürürlüğünden sonra açılan davalarda dilekçelerde veya delil listesinde "sair deliller, her türlü delil" gibi ibarelerin bulunması, tarafın yemin deliline başvurduğu anlamına gelmez; bu durumda hâkim, ispat yükü kendisine düşen tarafa yemin teklif etme hakkını hatırlatamaz.¹

II. Somutlaştırma Külfeti ve Yemin Delili

HMK, dava dilekçesinde davacının iddiasının dayanağı olan bütün vakıaların açık özetlerini (m.119/1-e) ve her bir vakıanın hangi delille ispat edileceğini (m.119/1-f) göstermesini ister; aynı zorunluluk cevap dilekçesi (m.129) ile cevaba cevap ve ikinci cevap dilekçeleri (m.136/2 yollamasıyla) için de geçerlidir.²

Bu düzenlemelerin kalbinde, mülga HUMK'da bulunmayıp HMK ile getirilen somutlaştırma yükü (m.194) vardır: taraflar yalnızca vakıaları somutlaştırmakla kalmaz, hangi delilin hangi vakıanın ispatı için gösterildiğini de açıkça belirtmek zorundadır. Madde gerekçesi bu kuralın amacını açıkça ortaya koyar: "genel geçer ifadelerle, somut vakıalara dayanmadan davaların açılıp yürütülmesinin önüne geçmek." Önemle belirtmek gerekir ki somutlaştırma bir yükümlülük değil, bir yük (külfet)tir; tarafı buna kimse zorlayamaz, ancak yerine getirmeyen taraf umduğu hukuki korumadan yoksun kalmanın sonuçlarına katlanır.³

Yemin ise (HMK m.225 vd.), davanın çözümü bakımından önemli, çekişmeli ve kişinin kendisinden kaynaklanan bir vakıaya ilişkin, sıkı şekil kurallarına bağlı bağımsız bir ispat aracıdır. Yemin teklifi, ispat yükü kendisinde olan tarafın açık bir irade beyanını gerektirir.⁴

III. İçtihadı Birleştirme Kararının Gerekçesi

Çoğunluğun gerekçesi iki sütuna dayanır:

1. Somutlaştırma külfeti açık dayanmayı şart kılar

Taraflarca hazırlama ilkesinin geçerli olduğu davalarda kanun koyucu, hangi delilin hangi vakıanın ispatı için gösterildiğini açıkça belirtme külfetini taraflara yüklemiştir. Bu külfet karşısında, açıkça yemin deliline dayanılmadığı sürece tarafın yemin teklif etme hakkı doğmaz. "Sair deliller, her türlü delil" gibi kalıp ibareler, yemin gibi nitelikli ve sonuçları ağır bir delile açıkça dayanma iradesini ortaya koymadığından, yemine başvurma sayılamaz.⁵

2. Hâkimin hatırlatma yasağı

Taraflarca getirilme ilkesi (HMK m.25) uyarınca hâkim, tarafların söylemediği vakıa veya delilleri kendiliğinden dikkate alamayacağı gibi, bunları hatırlatabilecek davranışlarda dahi bulunamaz. Hâkimin davayı aydınlatma ödevi (m.31), belirsiz veya çelişkili hususlarda açıklama istemekle sınırlıdır; ispat yükü kendisinde olan tarafa kullanmadığı bir delil türünü — yemin teklifini — hatırlatmaya kadar genişletilemez. Aksi hâl, hâkimin tarafsızlığını zedeler ve silahların eşitliğini bozar. Bu nedenle çoğunluk, dilekçesinde yalnızca genel ibareler bulunan tarafa hâkimin yemin hakkını hatırlatmasını mümkün görmemiştir.⁶

IV. Karşı Oy

Karar üçte ikiyi aşan çoğunlukla alınmış; bir karşı oy yazılmıştır. Karşı görüş, mülga HUMK döneminde "sair deliller, her türlü delil" ibarelerinin yemini de kapsadığı konusunda Yargıtay daireleri arasında hiçbir görüş ayrılığı bulunmadığını hatırlatır ve HMK'nın bu noktada nitelik bakımından bir kopuş getirmediğini savunur. Karşı oya göre yemin de sonuçta bir "delil"dir; tarafın "her türlü delil" demesi, kavramsal olarak yemini de içine alır. Somutlaştırma külfetinin amacı vakıaların belirsiz bırakılmasını önlemektir; bu külfet, ispat aşamasında tarafın yemine başvurma imkânını tümüyle ortadan kaldıracak biçimde yorumlanmamalıdır.⁷

V. Değerlendirme ve Pratik Sonuçlar

Karar bağlayıcıdır (Yargıtay Kanunu m.45) ve uygulamada dilekçe yazımını doğrudan etkiler. Uygulayıcı açısından çıkarılacak somut sonuçlar şunlardır:

• Dilekçe yazımında: Yemin delilinden yararlanmak isteyen taraf, dilekçesinde veya delil listesinde açıkça "yemin" ibaresine yer vermelidir. "Sair deliller / her türlü yasal delil" kalıbı tek başına yemin hakkını korumaz.
• Delil listesi sunumunda: Tedbiren delil listesinde "yemin" delilinin ayrıca ve açıkça gösterilmesi; mümkünse hangi vakıanın yeminle ispatlanacağının belirtilmesi (m.194/2) yerinde olur.
• Hâkimden beklenti: Hâkimin "yemin teklif edebilirsiniz" şeklinde bir hatırlatma yapması beklenemez; bu yönde bir hatırlatma yapılmaması bozma sebebi değildir. Hakkı kullanmak tarafın inisiyatifindedir.
• Zaman sınırı: Karar yalnızca HMK'nın yürürlüğünden (1.10.2011) sonra açılan davalar içindir; mülga HUMK döneminde açılmış davalarda eski kabul (genel ibarelerin yemini kapsadığı) geçerliliğini korur.

VI. Sonuç

İçtihatları Birleştirme Hukuk Genel Kurulu, E.2015/2 K.2017/1 sayılı kararıyla, HMK'nın getirdiği somutlaştırma külfetinin doğal bir sonucunu ortaya koymuştur: yemin gibi nitelikli bir delile açıkça dayanılmadıkça, "sair deliller / her türlü delil" kalıbı yemini kapsamaz ve hâkim bu hakkı hatırlatamaz.

Karşı oyda dile getirilen "yemin de bir delildir, her türlü delil onu da kapsar" görüşü kavramsal olarak savunulabilir olsa da, bağlayıcı içtihadı birleştirme kararı karşısında uygulamanın yönü bugün nettir. Bu nedenle pratik kural sadedir: yemine dayanmak isteyen, dilekçesinde "yemin" sözcüğünü açıkça yazmalıdır.