Anlaşmalı Boşanma Protokolündeki Mali Taahhütlerin İhlali: Aynen İfa, Tazminat ve İcra Yolu

Genel Olarak

Anlaşmalı boşanma, Türk Medeni Kanunu'nun 166/3. maddesi uyarınca eşlerin ortak irade beyanıyla, mahkemece onaylanan bir protokol çerçevesinde evlilik birliğine son verdikleri bir boşanma türüdür.¹ Bu protokolde eşler; velayet, nafaka, mal paylaşımı ve diğer mali yükümlülükleri serbestçe kararlaştırabilirler. Mahkemenin protokolü uygun bularak onaylamasıyla birlikte söz konusu düzenlemeler, boşanma ilamının ayrılmaz bir parçası hâline gelir.²

Uygulamada sıkça karşılaşılan sorun, protokolde yer alan mali taahhütlerin sonradan yerine getirilmemesidir. Bu durumda alacaklı tarafın hangi yola başvuracağı, görevli mahkemenin hangisi olduğu ve ispat yükünün nasıl dağılacağı önem kazanmaktadır.

Boşanma Protokolü Bağlayıcı mıdır?

Yargıtay 2. Hukuk Dairesi'nin yerleşik içtihadına göre mahkemece tasdik edilen boşanma protokolü, boşanma ilamının eki ve ayrılmaz bir parçası niteliğindedir.³ Bu nitelendirmenin pratik sonucu şudur: protokoldeki taahhütler sıradan sözleşme hükümlerinden farklı olarak doğrudan ilamlı icra yoluna konu edilebilir.

Öğretide de bu görüş paylaşılmakta; protokolün mahkeme tarafından değiştirilebileceği ve onaylanmadan önce hâkimin tarafların iradesinin serbest olduğunu bizzat denetlemesi gerektiği vurgulanmaktadır.⁴ Dolayısıyla onay aşamasından geçen protokol hükümleri, artık tarafların tek taraflı iradesiyle değiştirilemez.

Çocuklar Lehine Taahhütler Nasıl Değerlendirilir?

Protokolde çocuklar lehine taahhüt edilen edimler TBK m. 113 kapsamında yapma borcu niteliği taşır.⁵ Eş zamanlı olarak bu taahhüt, TBK'nın üçüncü kişi yararına sözleşmeye ilişkin hükümleri çerçevesinde değerlendirilebilir; zira lehdar konumundaki çocuklar, edimin doğrudan muhatabıdır.⁶

Yargıtay 2. Hukuk Dairesinin onadığı bir kararda baba, protokolle ortak çocuklar adına 400.000 TL'yi geçmeyen bir ev almayı üstlenmiş, ancak bu borcu yerine getirmemişti. İlk derece mahkemesi, protokolün tarafı olan annenin çocukları yararına koydurduğu edimin ifasını isteyebileceğini kabul etmiş; bölge adliye mahkemesi de borç ifa edilmediğinde alacaklının TBK m.113'teki ifaya izin davasına zorlanamayacağını, m.112'deki tazminat yolunu seçebileceğini belirterek annenin başlattığı takibe yapılan itirazın iptaline hükmetmiştir.⁷

Görevli Mahkeme Hangisidir?

Boşanma protokolünden kaynaklanan uyuşmazlıklarda görevli mahkeme meselesi uygulamada tartışma konusu olmuştur. Yargıtay 2. Hukuk Dairesi ve 13. Hukuk Dairesi'nin kararlarına göre uyuşmazlık, mahkemece tasdik edilmiş bir boşanma protokolünden kaynaklandığı takdirde, 4787 sayılı Kanun'un 4. maddesi uyarınca Aile Mahkemesi görevlidir.⁸

Yargıtay, ticari unsur içermedikçe taşınmaz alım-satımı ve mali yükümlülüklere ilişkin protokol hükümlerinin aile hukukunun kapsamında kaldığını ve Aile Mahkemesi'nin görevli olduğunu istikrarlı biçimde kabul etmektedir.⁹

Taahhüt İfa Edilmezse Hangi Yollara Başvurulur?

1. İlamlı İcra Yolu: Protokol boşanma ilamının eki sayıldığından, taahhüt edilen edim doğrudan icra takibine konu edilebilir. İİK m. 32 kapsamında icra emri tebliği ile borçluya ifa için süre tanınır.¹⁰ İlamlı takipte borçlu ödeme emrine itiraz edemez; ancak İİK m.33 uyarınca icra emrinin tebliğinden itibaren yedi gün içinde icra mahkemesine başvurarak borcun itfa veya imhal edildiğini ya da zamanaşımına uğradığını ileri sürebilir ve icranın geri bırakılmasını isteyebilir.

2. Eda Davası (Aynen İfa): Alacaklı, TBK m. 113 uyarınca edimin bizzat borçlu tarafından yerine getirilmesini mahkemeden talep edebilir. Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, protokolde "ev satılırsa" ödenmesi kararlaştırılan bedel için, satış tarihi belirlenmemiş olsa bile makul süre geçtikten sonra borçlunun satışa yanaşmamasını hakkın kötüye kullanılması saymış ve bedelin tahsiline karar verilmesi gerektiğini belirtmiştir (oy çokluğu).¹¹

3. Tazminat Davası: Aynen ifanın imkânsız hâle geldiği veya alacaklı tarafından tercih edilmediği durumlarda, TBK m. 112 uyarınca tazminat talep edilebilir. Devri taahhüt edilen taşınmaz üçüncü kişiye satılmışsa Yargıtay, satış bedelinin protokoldeki paya düşen kısmının tazminat olarak ödenmesine hükmeden kararı onamış; taşınmazın tapusu kendisinde olmayan borçlunun yalnız sözleşmeyi devretmekle yetinemeyeceğini, tapudan devri de sağlaması gerektiğini kabul etmiştir. Protokolde satılması kararlaştırılan taşınmaz satılmadığında ise aradan geçen süre ve paranın değer kaybı karşısında taşınmazın güncel rayiç değeri üzerinden hesaplama yapılması yerinde bulunmuş, ancak hüküm talep edilen miktarla sınırlı tutulmuştur.¹²

Şarta Bağlı Taahhütte İspat Yükü Kimdedir?

Protokolde taahhüt bir şarta bağlanmış olabilir. "Taşınmaz satıldığında" gibi geciktirici bir koşul gerçekleşmeden kural olarak alacak istenemez ve koşulun gerçekleştiğini alacaklı ispat eder. Ancak koşulun gerçekleşmesine dürüstlük kurallarına aykırı olarak engel olan taraf bu savunmaya sığınamaz (TBK m.175). Yargıtay 2. Hukuk Dairesi de satış için süre öngörülmemiş bir protokolde, makul süre geçtiği hâlde borçlunun satışa yanaşmamasını hakkın kötüye kullanılması saymış ve bedelin tahsiline karar verilmesi gerektiğini belirtmiştir (oy çokluğu).¹¹ İfanın yapıldığını ispat yükü ise borçludadır. Bir ön koşul daha vardır: protokolün boşanma kararında onaylanmış olması. Boşanma ilamında protokolden söz edilmeyen ve protokolün onaylandığına dair hüküm bulunmayan bir dosyada, protokole dayalı tapu iptali ve tescil davası reddedilmiş, Yargıtay bu kararı onamıştır.¹³

Sonuç

Mahkemece onaylanan boşanma protokolü taraflar için güçlü bir hukuki bağ doğurur. Protokoldeki mali taahhütler hem ilamlı icra yoluyla hem de eda veya tazminat davası aracılığıyla talep edilebilir. Görevli mahkeme Aile Mahkemesi'dir; geciktirici şartın varlığı hâlinde şartın gerçekleştiğini kural olarak davacı ispatlar; ancak şartın gerçekleşmesini makul süre boyunca engelleyen borçlu bu savunmaya sığınamaz. Yargıtay'ın güncel içtihadı, protokol hükümlerinin boşanma ilamının ayrılmaz parçası olarak değerlendirilmesi gerektiği yönünde istikrar kazanmıştır.