Anlaşmalı Boşanma Protokolündeki Mali Taahhütlerin İhlali: Aynen İfa, Tazminat ve İcra Yolu

Genel Olarak

Anlaşmalı boşanma, Türk Medeni Kanunu'nun 166/3. maddesi uyarınca eşlerin ortak irade beyanıyla, mahkemece onaylanan bir protokol çerçevesinde evlilik birliğine son verdikleri bir boşanma türüdür.¹ Bu protokolde eşler; velayet, nafaka, mal paylaşımı ve diğer mali yükümlülükleri serbestçe kararlaştırabilirler. Mahkemenin protokolü uygun bularak onaylamasıyla birlikte söz konusu düzenlemeler, boşanma ilamının ayrılmaz bir parçası hâline gelir.²

Uygulamada sıkça karşılaşılan sorun, protokolde yer alan mali taahhütlerin sonradan yerine getirilmemesidir. Bu durumda alacaklı tarafın hangi yola başvuracağı, görevli mahkemenin hangisi olduğu ve ispat yükünün nasıl dağılacağı önem kazanmaktadır.

Protokolün Hukuki Niteliği ve Bağlayıcılığı

Yargıtay 2. Hukuk Dairesi'nin yerleşik içtihadına göre mahkemece tasdik edilen boşanma protokolü, boşanma ilamının eki ve ayrılmaz bir parçası niteliğindedir.³ Bu nitelendirmenin pratik sonucu şudur: protokoldeki taahhütler sıradan sözleşme hükümlerinden farklı olarak doğrudan ilamlı icra yoluna konu edilebilir.

Öğretide de bu görüş paylaşılmakta; protokolün mahkeme tarafından değiştirilebileceği ve onaylanmadan önce hâkimin tarafların iradesinin serbest olduğunu bizzat denetlemesi gerektiği vurgulanmaktadır.⁴ Dolayısıyla onay aşamasından geçen protokol hükümleri, artık tarafların tek taraflı iradesiyle değiştirilemez.

Üçüncü Kişi Yararına Edim: Çocuklar Lehine Taahhütler

Protokolde çocuklar lehine taahhüt edilen edimler TBK m. 113 kapsamında yapma borcu niteliği taşır.⁵ Eş zamanlı olarak bu taahhüt, TBK'nın üçüncü kişi yararına sözleşmeye ilişkin hükümleri çerçevesinde değerlendirilebilir; zira lehdar konumundaki çocuklar, edimin doğrudan muhatabıdır.⁶

Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, benzer bir olayda çocuklar lehine yapılmış taahhüdün velayeti elinde bulunduran ebeveyn tarafından talep edilebileceğini kabul etmiş; velayeten açılan davanın aktif dava ehliyetini haiz olduğuna hükmetmiştir.⁷

Görevli Mahkeme

Boşanma protokolünden kaynaklanan uyuşmazlıklarda görevli mahkeme meselesi uygulamada tartışma konusu olmuştur. Yargıtay 2. Hukuk Dairesi ve 13. Hukuk Dairesi'nin kararlarına göre uyuşmazlık, mahkemece tasdik edilmiş bir boşanma protokolünden kaynaklandığı takdirde, 4787 sayılı Kanun'un 4. maddesi uyarınca Aile Mahkemesi görevlidir.⁸

Yargıtay, ticari unsur içermedikçe taşınmaz alım-satımı ve mali yükümlülüklere ilişkin protokol hükümlerinin aile hukukunun kapsamında kaldığını ve Aile Mahkemesi'nin görevli olduğunu istikrarlı biçimde kabul etmektedir.⁹

Taahhüdün İfa Edilmemesi Hâlinde Başvurulabilecek Yollar

1. İlamlı İcra Yolu: Protokol boşanma ilamının eki sayıldığından, taahhüt edilen edim doğrudan icra takibine konu edilebilir. İİK m. 32 kapsamında icra emri tebliği ile borçluya ifa için süre tanınır.¹⁰ Borçlunun itiraz yolu oldukça sınırlıdır; imzaya veya belgeye itiraz gibi temel itiraz sebepleri dışında itiraz hakkı yoktur.

2. Eda Davası (Aynen İfa): Alacaklı, TBK m. 113 uyarınca edimin bizzat borçlu tarafından yerine getirilmesini mahkemeden talep edebilir. Yargıtay 2. Hukuk Dairesi'nin güncel kararlarında benzer protokolden kaynaklı alacak davalarının kabulüne hükmedildiği görülmektedir.¹¹

3. Tazminat Davası: Aynen ifanın imkânsız hâle geldiği veya alacaklı tarafından tercih edilmediği durumlarda, TBK m. 112 uyarınca tazminat talep edilebilir. Yargıtay, taahhüt edilen taşınmazın devredilmemesi hâlinde güncel rayiç bedel üzerinden tazminata hükmedilmesini kabul etmektedir.¹²

İspat Yükü ve Şartın Gerçekleşmesi

Protokolde taahhüt bir şarta bağlanmış olabilir. "Taşınmaz satıldığında" gibi geciktirici şart niteliğindeki koşulun gerçekleştiğini ispat yükü davacıya aittir. Bu ispatın tapu kayıtları, satış sözleşmeleri ve yevmiye belgeleriyle yapılması gerekir.¹³ Şartın gerçekleştiği kanıtlandıktan sonra taahhüdün ifa edilmediğini ispat gerekmez; ifanın yapıldığını ispat yükü borçluya geçer.

Sonuç

Mahkemece onaylanan boşanma protokolü taraflar için güçlü bir hukuki bağ doğurur. Protokoldeki mali taahhütler hem ilamlı icra yoluyla hem de eda veya tazminat davası aracılığıyla talep edilebilir. Görevli mahkeme Aile Mahkemesi'dir; geciktirici şartın varlığı hâlinde şartın gerçekleştiğinin davacı tarafından ispatlanması gerekir. Yargıtay'ın güncel içtihadı, protokol hükümlerinin boşanma ilamının ayrılmaz parçası olarak değerlendirilmesi gerektiği yönünde istikrar kazanmıştır.